Adigeler

Kendi dillerinde: Adige, Rusça'da: Adigeytsi.Adigeler, Adige Özerk Cumhuriyeti’ne yaşarlar; çoğunluğu Laba ve Kuban nehirlerinin aşağı düzlüklerinde zengin toprakların bulunduğu bölgede toplanmıştır, ancak bazıları da Kafkas dağlarının eteklerine yerleşmiştir.Adigeler, Sovyetlerin dağılmasından sonra cumhuriyet statüsü kazanmış ve Rusya Federasyonu içerisinde yer almışlardır.TarihAdige, birbirleriyle sıkı bağlantıları olan Kuzeybatı Kafkasya'nın yerli birçok kabilesi tarafından kullanılan bir isimdir. 14.yüzyılda bunların kuzeyde Kuban ve doğuda Laba nehirleriyle, güneyde Abhazyan kabileleri ve batıda Karadeniz'le çevrili bölgeye yerleşmiş oldukları biliniyordu (yani bugünkü Adige Cumhuriyeti ile Karadeniz arasında kalan bölge). Bu dönemin en güçlü Adige kabilesi Ziçi’ydi ve bu isim bazen bütün grup için de kullanılırdı. Ticaret girişimleri nedeniyle Bizanslılar gibi bazı yabancı güçlerce iyi tanışırlardı. Adigeler bal, mum, hayvan ve kürk gibi şeyler ihraç eder, tuz, tekstil ve silah ithal ederlerdi. Bu dönemde Hıristiyanlığı kabul etmeye başladılar. 13.yüzyılın başlarında Altın Ordu sömürgesi altına girdiler ve Adige kabilelerinin birkaçı doğuya Terek Nehri havzasına doğru göç ettiler.Bu kabileler Alanlara karıştılar ve sonunda Kabardiyan grubunu oluşturdular. Batı'da kalan Adigeler de Çerkez olarak tanınmaya başladılar. Daha sonra bu terim Kafkaslarda yaşayan halkın genel ismi oldu.16.yüzyılın başlarında Osmanlıların ve Kırım hanlarının etkisiyle İslamiyet Adige (yani Çerkes) topraklarına sızmaya başladı. Ancak İslam'ın bölgeye yayılması biraz zaman aldı. Bu nedenle de Adigelerin bir bölümünün İslam'ı kabul süreci ancak 19.yüzyılın başında tamamlandı. 1822'de yapılan bazı kabileler arası bir toplantıda kararların şeriata göre alınması kabul edildi; ancak mahalli adetlerin kuvvetli etkisi nedeniyle başarılı olamadı.Bu dönemde Kuzey Kafkasya'da 500.000-1.000.000 Adige vardı (bu sayı yalnız Adigeler içindir. Kabardeyler ve diğerleri buna dahil değildir). 19.yüzyılın ortalarında bölge Rusya yönetimine girince birçoğu Türkiye'ye göç etti. Yüzyılın sonunda bölgede Adige topluluğunun ancak onda biri kalmıştı.Sovyet döneminin ilk yıllarında iki ayrı Adige bölgesi oluşturuldu: Adige Çerkes Özerk Cumhuriyeti (Temmuz 1922) ve Çerkes Özerk Cumhuriyeti (Ocak 1922). Ağustos 1928'de birinci cumhuriyetin adından "Çerkes" çıkarıldı ve yalnız Adige Özerk Cumhuriyeti oldu. İkinci cumhuriyette Karaçay Özerk Cumhuriyeti ile birleştirilerek Karaçay-Çerkessk Özerk Cumhuriyeti oluşturuldu. Ağustos 1936'da Maykop ve Giagin bölgeleri de katılarak Adige Özerk Cumhuriyeti’nin toprakları artırıldı. 1926 Sovyet nüfus sayımında Adige adı kullanılmamıştır, bunun yerine bütün Adige grupları için (Kabardiyanlar dışında) "Çerkes" adı kullanılmıştır. Adige adı, sonra yeniden kullanılır olmuş. İki sözcük etnik anlamda değil de, bölge anlamında kullanılmıştır. (yani, "Adige" Adige özerk Cumhuriyeti'nde yaşayan Adigeler için, ve "Çerkes" Karaçay-Çerkessk Özerk Cumhuriyeti’nde yaşayan Adigeler için kullanılmıştır).Adige Cumhuriyeti, Kuzey Kafkasya'da Rusya Federasyonu'na bağlı Krasnodar topraklarında bulunmaktadır. Yüzölçümü: 7.600 km2. Başkent: Maykop. Maykop’un iki kasabası ve dört yerleşim bölgesi vardır. Adige Özerk Cumhuriyeti, Sovyetlerin dağılmasından sonra cumhuriyet statüsü kazanmış ve Rusya Federasyonu içerisinde yer almıştır.Nüfus ve YüzölçümüOrtalama nüfus yoğunluğu 404.390 kişidir. Yüzölçümü 53.2/km2’dirBaşlıca Kaynakları Büyük bir doğal gaz rezervi.Sanayi, makine üretimi, konserve yiyecek, kereste. ve diğer hafif sanayi kolları vardır.Tarım: Hububat, tütün, şeker pancarı, ayçiçeği, sebze ve meyveler; hayvancılık, özellikle sığır üretimi, kümes hayvancılığı ve arıcılık.DilUlusal dil Adigece'dir. Kuzeybatı Kafkas dilleri grubundan ve Abhaz-Adige alt grubundandır Kabardiyan-Çerkes ve Abhazyan-Adige dilleri ile yakın ilişkisi vardır. Dört lehçe grubu bulunmaktadır : Abzegh ,Bjedugh, Temirgoy ve Shapsugh (aslında bunlar dört ana kabile grubunu temsil eder) aralarındaki fark fonetiktir. Diğer dillerden alınan sözcükler oldukça fazla fonetik değişikliğe uğramıştır. İdari ve resmi işlemlerde genellikle Rusça kullanılmaktadır ancak teorik olarak gerekirse Adigece'de kullanılabilir. EğitimAdigece eğitimi verilmekle birlikte dersler genellikle Rusça dilinde yapılmaktadır. Maykop'ta bir Pedagoji enstitüsü vardır. Adige dilinde Radyo, Tv ve gazete-dergi yayını yapılmaktadır Okuma-yazma Oranı Adige Cumhuriyeti’nde %99'un üzerinde bir okuma-yazma oranı vardır.1000 kişiden 270'i ilkokul, 435'i lise, 337'si yüksekokul mezunudurAnadilini Adigece olarak kabul eden Adigelerin oranı: Kentlerde: % 86.7 Köylerde: % 99.2 Rusça'yı iyi bilen Adigelerin yüzdesi: Ana dil olarak %4.2, İkinci dil olarak : %76.7DinAdigeler Hıristiyan ve sünnidirler. Sayıları bilinmemektedir..

ADIGEY OZERK CUMHURIYETİ

Adıge Cumhuriyeti (Rusça: Респу́блика Адыге́я; Adıgece: Адыгэ Республик), Rusya Federasyonu’nun federe cumhuriytelerinden biridir. Kafkas Dağlarının kuzeyinde, Krasnodar Kray sınırları içinde yer alır. Cumhuriyetin translitarasyon olarak adı Respublika Adigeyadır. Cumhuriyet, Adigeya olarak da bilinir. Adıge Cumhuriyeti adını, günümüzde nüfusu cumhuriyette azınlık haline gelmiş olan (% 24.2) Adigelerden alır. Başkenti Maykop'tur (2006'da 167.900).Yüzölçümü 7.600 km.kare (Krasnodar Barajı ile birlikte 7.800 km.kare),nüfusu 447.109 (2002).Nüfus yoğunluğu km.kare başına

Yönetimi Rusya Fedarasyonu üyesi Adıgey Cumhuriyeti'nde (AC),Adıge ve Rus dilli nüfusun siyasal temsil eşitliği ilkesine (paritet) dayanan yarı parlamenter bir sistem yürürlüktedir.Yasama organı olan AC Devlet Parlamentosu-Khase (Хасэ) iki kanatlı ve toplam 54 üyelidir:Khase,9 rayonun her birinin üçer üye ile temsil edildiği ve daha çok Adıgece konuşan üyelerin seçildiği 27 üyeli bir (üst) kanat;rayonların nüfuslarına göre temsil edildiği ve daha çok Rusça konuşan üyelerden oluşan 27 üyeli ikinci bir kanattan oluşur (Alt kanat ya da temsiciler meclisi). Böylece çoğunluktaki Rus ve azınlıktaki Adıge nüfusun siyasal temsil eşitliği (paritet) sağlanır. Adige Cumhuriyeti Devlet Başkanı 5 yıl görevde kalır,daha önce seçilmek için Adıge ve Rus dillerini birlikte bilme koşulu aranırken,daha sonra,Adige Cumhuriyeti Anayasası'nda yapılan bir değişiklikle, Rusça bilmek yeterli sayılmıştır.Sonra Rusya Fedarasyonu'nda yapılan yeni bir yasal değişiklikle,RF Devlet Başkanına,bir prosedüre göre devlet başkanını atama yetkisi verilmiştir.Nitekim Aslan Carım ve Hazret Sovmen seçimle iş başına gelmişlerdir.Ama 13 Ocak 2007 'de görev süresi sona eren Hazret Sovmen'in yerine,Aslançerıy Thak'uşın (Тхьак1ущынэ Аслъанчэрый;A.Thakuşinov,d.1947,Vılap köyü,Krasnogvardeysk rayonu,AC)RF Devlet Başkanı Vladimir Putin tarafından atanmış ve bu atama kararı 13.12.2006'da AC Devlet Parlamentosu-Khase tarafından da onanarak,13.01.2007 tarihinden geçerli olmak üzere yürürlüğe girmiş ve böylece Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi rektörlüğünden gelen Prof.Dr.A.Thak'uşın, Adigey Cumhuriyeti 'nin atanmış Devlet Başkanı olarak göreve başlamıştır. Bakanlar Kurulu, Parlamento (Khase) dışından Devlet Başkanı tarafından atanmakta ve görevden alınabilmektedir.Atamanın yürürlüğe girmesi için Khase onayı da zorunludur.Başbakan Vladimir Samojenkov başkanlığında yeni Bakanlar Kurulu oluşturulmuştur ('Adıge maq' gazetesi (internet),18.01.2007). Yerel idari birimler ve belediye kuruluşları da Başkan'a ve Khase'ye,görev alanları dahilinde bağlıdır.Yargı,yüksek (Adalet Divanı) ve alt kademe mahkemelerden oluşur (bk.Adıgey Cumhuriyeti Yasaları,"AC Anayasası",Ankara,2000). İdari bölümler Adıgey, iki kentsel alan, yani Maykop (Adıgece :Mıyequape/Мыекъуапэ)(167.900) ve Adıgeysk (12.209) kentsel belediye yönetimiyle, yedi rayon (ilçe) birimine ayrılır Adıge köyleri de bulunan Tahtamukay (Texhutemıquay 65.674 nüfus), Tevçejsk (Teuçoj,19.951nüfus), Krasnogvardeysk (31.536), Şogenovski (Şeudjen,16.388) ve Koşehablski (Koşhabl,31.296) ile,ağırlıklı Rus nüfuslu Giaginski (Djedje,33.458) ve Maykopski (Mıyequape,58.485) rayonları. Kentsel alan ve rayonlar,kendi içinde "okrug" (bucak) denilen daha küçük idari birimlere ayrılır.Bütün bunların yerel meclis ve yürütme komiteleri (idare) bulunur